Giriş
Qadın futbolu qaydaları və hakimlik artıq oyundan kənar müzakirə mövzusu deyil. Yüksək temp, fiziki mübarizə və sıx təqvim epizodların sayını artırır. Buna görə bir qərar həm taktiki plana, həm də matçın emosional axarına təsir edə bilər.
Əsas məsələ qadın futbolu qaydalarının kişilərinkindən fərqli olub-olmaması deyil: meydanda tətbiq olunan əsas qaydalar eynidir. Fərq daha çox turnirlərdə texnologiyanın əlçatanlığında, hakimlərin hazırlığında və qərarların izahına ayrılan diqqətdədir. Bu amillər bəzən azarkeşlərdə qadın futbolu qaydalarının dəyişdiyi təəssüratı yaradır.
Son illərin yeniliklərini qadın futbolu qaydaları kontekstində iki istiqamətdə nəzərdən keçirmək olar. IFAB qaydaların tətbiqini dəqiqləşdirir, VAR və digər texnologiyalar isə bəzi yarışlarda hakimlərə əlavə yoxlama imkanı verir. Lakin bu vasitələr hər matçda istifadə olunmur.
Komandalar və oyunçuların baxış bucağı
Futbolçular üçün hakim qərarları yalnız qayda pozuntusunun qiymətləndirilməsi deyil, həm də matçın idarə olunma tərzidir. Eyni səviyyəli təmas bir epizodda oyunun davamı, digərində isə cərimə zərbəsi ilə nəticələnəndə komandalar hakimin meyarını anlamağa çalışır. Buna görə qərarların ardıcıllığı onların özündən heç də az əhəmiyyət daşımır. Qadın futbolu qaydaları eyni olsa da, bu ardıcıllıq oyuna inamı gücləndirir.
Qadın futbolu qaydaları çərçivəsində sürətli hücumlar və cərimə meydançasındakı sıxlıq ofsayd, əllə oyun və penalti epizodlarını xüsusilə həssas edir. Hücumçu üçün saniyənin kiçik bir hissəsi ilə gecikmək hücumu dayandıra bilər. Müdafiəçinin bədən mövqeyinin necə yozulması isə penalti qərarına təsir edə bilər.
Azərbaycan futbolunda Aminə Həsənovanın yolu bu sahədə təcrübənin necə formalaşdığını göstərir. O, 2010-cu ildən Azərbaycan qadınlardan ibarət milli komandasına müntəzəm çağırılıb, 2012-ci ildə ölkədə keçirilən FIFA U-17 Qadınlar Dünya Kubokunda isə komandaya kapitanlıq edib.
Həsənova Fidan və Neftçi klublarında çıxış edib, Neftçidə məşqçi kimi də çalışıb. Zədə futbolçu karyerasını vaxtından əvvəl bitirməyə məcbur edib. Daha sonra o, 2013-cü ildə C, 2015-ci ildə isə B məşqçi lisenziyası alıb. Bu keçid oyunçu təcrübəsinin məşqçilik və hakimlik müzakirələri ilə necə əlaqələndiyini göstərir.
2015-ci ildən qadınların U-15 və U-17 yığmalarında köməkçi məşqçi işləyən Həsənova 2021-ci ildə əsas milli komandanın məşqçi heyətinə qoşulub. Həmin vaxta qədər onun təcrübəsinə 2015-ci ildə Azərbaycanda keçirilən 17 yaşadək qızların inkişaf turnirinin finalında hakimlik də daxil olmuşdu. 24 yanvar 2022-ci ildə AFFA-nın Qadın Futbolunun İnkişafı Departamentinin rəhbəri təyin olunması isə karyerasını idarəçilik səviyyəsinə daşıdı.
Həsənovanın vəzifəyə təyin olunarkən AFFA-nın icraçı vitse-prezidenti Elxan Məmmədova dəstəyinə görə təşəkkür etməsi institusional dəstəyin əhəmiyyətini xatırladır. Davamlı məşqçilik və hakimlik mühiti yalnız fərdi karyeralara deyil, gənc oyunçuların oyunu öyrənməsinə də təsir edir. Bu baxımdan uşaq futbolçularının inkişafına dair metodik kitabça erkən yaşlarda düzgün təlim və inkişaf mühitinin vacibliyini göstərən faydalı mənbədir.
Əsas amillər
Futbol qaydalarında dəyişikliklərin qadın futboluna ayrıca aid olduğunu düşünmək düzgün deyil. Qadın futbolu qaydaları da daxil olmaqla, IFAB-ın oyun qaydaları hamı üçün ümumi çərçivə yaradır. Hakimlər isə yarışın səviyyəsinə, protokola və mövcud texnologiyaya uyğun qərar verirlər. Müzakirələr çox vaxt məhz bu tətbiq fərqlərindən qaynaqlanır.
Ən nəzərəçarpan yeniliklərdən biri qapıçının topu oyuna qaytarmaq müddətidir. 2025/26 mövsümündən etibarən qapıçı topa nəzarət edərkən onu səkkiz saniyə ərzində oyuna qaytarmalıdır. Hakim son beş saniyədə vizual sayma aparır; müddət aşılarsa, rəqib komandaya künc zərbəsi verilir. Məqsəd vaxt uzatmağı azaltmaq və oyunun tempini qorumaqdır. Bu yenilik qadın futbolu qaydalarının tətbiqində də eyni məna daşıyır.
Bu qayda qadın futbolunda da eyni şəkildə tətbiq olunur. Qadın futbolu qaydaları baxımından qapıçı müdafiənin düzülüşünü qurmaq üçün əlavə saniyələrdən istədiyi kimi istifadə edə bilməz. Rəqib isə yüksək pressinq quraraq bu vaxt məhdudiyyətindən yararlanmağa çalışa bilər.
VAR mübahisəli epizodların yoxlanması üçün mühüm vasitədir, amma onun olması qərarların avtomatik olaraq daha ədalətli veriləcəyi demək deyil. Texnologiya qol, penalti, birbaşa qırmızı vərəqə və səhv oyunçunun cəzalandırılması kimi əsas epizodları yoxlayır. Yekun qərarı isə meydandakı hakim verir. VAR olmayan yarışlarda epizod yalnız hakimlər briqadasının meydandakı baxış bucağından qiymətləndirilir. Bu baxımdan qadın futbolu qaydaları ilə hakim qərarlarının əlaqəsi texnologiyanın mövcudluğundan da asılıdır.
Odur ki, hakimlik keyfiyyətini yalnız görüntülərin olub-olmaması ilə ölçmək olmaz. Qərarın izahı, köməkçi hakimlərlə əlaqə və meydanda vahid meyarın qorunması da vacibdir. Matç mübahisələri çox vaxt qaydanın özündən deyil, tamaşaçıya görünməyən qərar prosesindən yaranır.
Hakimlik keyfiyyəti oyunçuların təhlükəsizliyi ilə də birbaşa bağlıdır. Gecikmiş müdaxilə, havadan top uğrunda mübarizə və cərimə meydançasındakı təmas zamanı hakim həm qayda pozuntusunu, həm də zədələnmə riskini qiymətləndirməlidir. Bunun üçün sərtliklə oyunun axarını qorumaq arasında tarazlıq lazımdır.
Matçın mümkün ssenarisi
Təsəvvür edək ki, hesab bərabərdir və oyunun son dəqiqələrində bir komanda öndədir. Qapıçı topu əlinə alıb müdafiəçilərin irəli çıxmasını gözləyir, rəqib isə pressinqə başlayır. Qadın futbolu qaydaları üzrə səkkiz saniyəlik hədd bu epizodu adi vaxt uzatma cəhdindən taktiki riskə çevirir: hakim sayır, gecikmə isə künc zərbəsi ilə nəticələnə bilər.
Növbəti hücumda cinahdan ötürmə cərimə meydançasına gəlir və müdafiəçi topa uzanarkən rəqib oyunçu ilə təmas yaranır. Hakim bunu qayda pozuntusu saymırsa, VAR varsa, epizodun penalti olub-olmadığını yoxlamağı tövsiyə edə bilər. Yekun qərar ilkin qərarla görüntülər arasında fərq olub-olmadığına görə hakimin təkrar baxışından sonra verilir.
Bu ssenaridə komandanın uğuru yalnız hakimə etiraz etməkdən asılı deyil. Müdafiəçi cərimə meydançasında bədən mövqeyinə nəzarət etməli, qapıçı vaxt həddini nəzərə almalı, hücumçular isə təmasdan sonra da oyunu davam etdirməyə hazır olmalıdır. Qadın futbolu qaydalarını yaxşı bilən komanda mübahisəli epizodun nəticəsindən asılı olmayaraq növbəti qərara daha tez uyğunlaşır.
Hakim üçün əsas sınaq ardıcıllığı qorumaqdır: eyni səviyyəli təmaslara eyni meyarla yanaşmaq, vaxt uzadılmasına isə qaydada nəzərdə tutulan münasibəti göstərmək. Qərarların məntiqi meydanda aydın görünəndə, emosional gərginlik qalsa belə, komandaların etimadı qorunur.
Nəticə
Qadın futbolu qaydaları ilə bağlı əsas yenilik ayrıca qayda sisteminin yaradılması deyil, ümumi qaydaların daha dəqiq və ardıcıl tətbiqidir. Qapıçı üçün müəyyən edilən səkkiz saniyə kimi yeniliklər oyunun tempinə təsir edir. VAR isə yalnız istifadə olunduğu turnirlərdə seçilmiş epizodların əlavə yoxlanmasına imkan verir.
Aminə Həsənovanın futbolçuluqdan məşqçiliyə, hakimliyə və AFFA-da rəhbər vəzifəyə uzanan yolu göstərir ki, oyunun inkişafı meydandakı qərarlardan daha geniş prosesdir. Qadın futbolu qaydalarını bilmək, hakimləri keyfiyyətli hazırlamaq və gənc oyunçulara ardıcıl təlim vermək bu inkişafın bir-biri ilə bağlı hissələridir.
Yaxşı hakimlik mübahisələri tam aradan qaldırmır — futbolda mübahisəli epizodlar həmişə olacaq. Ancaq qayda aydın, qərarlar ardıcıl və tətbiq izah edilə biləndirsə, mübahisələr oyunun özünü kölgədə qoymur.
